TOKHA LIVE
टोखा लाइभ । २०७८ असार २२ गते ।
काठमांडौं। “ एक धार्मिक मान्यता अनुसार, खड्की समाजले बिस्का : जात्रामा पिगंधमा बोकाको बली दिंदा आकास – पातलमा नछुने गरी भोग दिनु पर्छ। यदि नमिले उनीहरूले चोट सहनुपर्छ। बली दिएको नमिलेको खण्डमा समाजका गन्यमान्य व्यक्तिहरू छेड हान्न चुक्दैनन्– जे भए पनि आफू त त्यसै आएको होइन, नायखीं बाजा बजाउँदा लयवद रूपमा “टुम पाकुँ च्यायॉ च्यॉया” यसरी मीठास पूर्व बाजालाई कसैले हेला गर्न पाउँछन्, यहाँ ? पहिलेको टाठा बाठाहरूले गुठीको जग्गालाई बेचेर खाईदिए। तर मेरो बुबाले खाएको धिऊ भातको बास मेरो हातमा सुध्नु पनि सहि हैन जस्तो लाग्छ। यस्तो ब्यावहारले टोखामा भावनात्मक एकता कायम हुदैन । “ आज विहान टोखा संरक्षित विकास क्षेत्र समितिका नाय् गणेश मान श्रेष्ठले खड्गी समाज र पिगँ ध् खल: को काम र कर्तव्य बोध गराउनको लागि बोलाउँदा ६० वर्षको खड्गी समाजको एक सदस्य मीमलाल खड्गीले बोल्नु भएका माथि का पंक्ति हुन् यी।
नायखीं बाज़ाको महत्व बारे मिमलाल भन्छन- “ नायखीं बाजामा दुःख र सुखका सन्देश पठाउन बेग्लाबेग्लै ताल वा आवाज निकालिने गर्छन । यो परम्परा अब बिस्तारै टोखामा हट्दै गएको उनको भनाइ छ। टोखा मा कुसले (जोगी) जातिले पनि पहिले बजाउँदै आएका मुहाली अहिले बेचेर खाई सकेका छन्। उनीहरूले बजाउने बाजामा मुहाली (सहनाई), ढोलक, नगरा र मुजुरा अहिले टोखा बाट लोप भैसकेका छन्।
यसै गरी टोखा संस्कृति संरक्षणका नाय् : गणेशमान श्रेष्ठ भन्छन- “ कुनै पनि संस्कृति कुनै जाति वा समुदाय विशेषले कुनै कालखण्डमा निर्माण गर्छ, तर समयसँगै त्यो संस्कृति राष्ट्र र सिङ्गो मानव समुदायकै सम्पत्ति बन्न पुग्छ। हिजो टोखामा जातीय विभेदमा परेको जाति खड्गी र जोगीको बजाउने बाजाको संरक्षणमा आज टोखा मा नयॉ पुस्ता खोज्दै जानु परेको छ। “
टोखामा मानव समाजको इतिहासले देखाउँछ– कुनै पनि श्रम वा पेशालाई मूल्य नदिएर घृणित बनाइँदासम्म त्यसलाई तल्लो वर्गले नै गर्दै आउँछ। तर, तिनको मूल्य स्थापित भएसँगै वा पूंजीवाद आएसँगै तल्लो वर्गको श्रम, संस्कृति र पेशालाई उच्च वा चलाख वर्गले खोस्न थाल्छ। कुनै पनि संस्कृतिको संरक्षणमा सम्बन्धित जाति वा समुदायको ठूलो भूमिका हुन्छ। सम्बन्धित जातिको साथ लिएर नायखीं र मुहाली बाजाका लोप हुन पुगेका धुनको संरक्षणमा टोखा मा आज वडा र नगरपालिकाले लगानी गर्नुपर्ने देखिन्छ।
के हो मुहाली बाजा?
मुखले फुकेर बजाइने सुषिरवाद्य मुख्य स्वरबाजा हो। मुहाली लाई कतै सनही, सनई, सनाई र सहनै पनि भन्ने गरिन्छ। नेपाली बाजा नामक पुस्तकका लेखक क्यारोल टिडनीका अनुसार, मुहालीको बाजा बजाउने परिवारलाई फारसीमा शाह–नाय अर्थात् सहनाई भनिन्छ।यसलाई जापानमा ‘हिचिरिकी’ र अङ्ग्रेजीमा ‘स्वाम’ भनिन्छ। पाश्चात्य आधुनिक वाद्ययन्त्रमा यसको विकास गरी ओबो, इङ्लिस हर्न (कोर एङ्गलेस), बस्सुन आदि बनाइएको छ। त्यस्तै, नेवारीमा सहनाईलाई मुहाली र हिमाली क्षेत्रमा ग्यालिङ भनिन्छ।
मानिसलाई हँसाउने, रुवाउने, नचाउने र गवाउने गरी मुहाली मा लोक धुनदेखि शास्त्रीय संगीतसम्म बजाउन सकिन्छ। मुहालीबाट निस्कने स्वर यति कर्णप्रिय हुन्छ। पुरानो, ख्याली लगायत विभिन्न धुन बज्दा श्रोता मन्त्रमुग्ध हुन्छन्।
टोखा मा अलि पुरानो चलन अनुसार, विवाहमा चेलीको बिदाइमा सहनाईको विशेष भूमिका हुन्छ। माइती पक्षले छोरी अन्माएर दिनु विवाहको सबैभन्दा मार्मिक क्षण हो। आफू हुर्के–बढेको माइती घरगाउँ छाड्नुपर्दाको बेहुलीको पीडामा मुहाली पाश्र्वसंगीत स्वरुप गुञ्जन्छ। यस्तो आभास हुन्छ, बेहुलीसँगै मुहाली रुँदैछन।
अध्यक्ष प्रकाशक तथा सम्पादक
सानुराज डंगोल
सूचना विभाग दर्ता प्रमाण पत्र नं- २३६५/
०७७-७८
