TOKHA LIVE
– लुमिन ताम्राकार
नेपाल मण्डल (काठमाडौँ उपत्यका) मा बसोबास गर्ने सबैभन्दा पुराना समुदायहरूमध्ये एक, नेवार समुदायको बसोबास, संस्कृति र समाज अत्यन्तै विशिष्ट र अनौठो रहेको छ। इतिहास हेर्दा प्रायः हरेक घरमा हातकरघा (हाथ जाँतो) हुन्थ्यो र व्यक्तिगत प्रयोजनका लागि चाहिने कपडादेखि बिक्री गर्नका लागि समेत पर्याप्त मात्रामा कपासबाट कपडा उत्पादन गरिन्थ्यो। परम्परागत रूपमा स-साना बालबालिकाहरूको पोशाकमा केटीहरूका लागि ‘भन्ता लं’ र ‘टापा लं’ सँग ‘सुरुवा’, केटाहरूका लागि ‘लं सुरुवा’ प्रयोग गरिन्थ्यो। पुरुषहरूले ‘लं सुरुवा’ सँगै ‘टोपुली’ र ‘कुट’ वा ‘वेष्टकोट’ लगाउँथे भने महिलाहरूले विवाहअघि ‘जामा’ र ‘भोतो लं’ लगाउँथे र विवाहपछी ‘पतासी’ (पार्सी) लगाउने परम्परा थियो।
पतासीका विभिन्न प्रकार छन् तर मुख्य रूपमा तीन प्रकारका पतासी लोकप्रिय थिए ।
१. हाकु पतासी । रातो किनार भएको कालो सारी, प्रायः कृषि आधारित ज्यापु समुदायद्वारा प्रयोग हुने।
२. छिका/छिना पतासी । चिप्पा (रञ्जितकार) समुदायद्वारा विभिन्न ढाँचामा ढाँचा राखी मोल्ड प्रयोग गरेर छपाइ गरिएका सेतो रङका कपडाबाट बनेको पतासी, दैनिक प्रयोगका लागि प्रचलित।
३. नेफा छिना पतासी । छिना पतासीको माथिल्लो भागमा एक हात (२० से.मी.) चौडाइको रातो कपडा सिलाई गरिएको विशेष पतासी। यो रातो भाग मूल सेतो कपडा काटेर त्यहाँ सिलाइन्थ्यो।
अनुसन्धान अनुसार करिब ७० वर्षदेखि नेवार महिलाहरूले नेफा छिना पतासी लगाउने परम्परा छुटिसकेको देखिन्छ भने हाकु पतासी अझै आजसम्म पनि पहिरनको रूपमा प्रचलित छ।
नेफा छिना पतासी विशेष अवसरहरूमा मात्र लगाइन्थ्यो जस्तै विवाह, ज्याजन्को (बृद्धाको दीर्घायुको पूजात्मक समारोह), बहा पूजा, नसः पूजा, ससुः पूजा आदि। अध्ययन अनुसार उदय, स्यस्य, सायेमी, शाक्य र बज्राचार्य समुदायहरूमा यो पहिरनको चलन रहेको पाइएको छ। सुरुमा छिना पतासीको लम्बाइ ४० कु (हात) अर्थात् करिब १८.२ मिटर हुन्थ्यो। यो लम्बाइ ४ से.मी.को गज (चाउरी) राखी तयार पारिन्थ्यो। गज राखिएपछि पतासीलाई रातभर (१२ घण्टा जति) भारी ढुंगा (लोमा) राखेर प्रेस गरिन्थ्यो। अहिले भने यो परम्परागत विधि त्यागिएको छ र आइरन प्रयोग गरिन्छ।
समयक्रममा पतासीको लम्बाइ घट्दै गयो । सुरुमा २० कु (९.१ मिटर) हुँदै हाल १२ कु (५.५ मिटर) सम्म घटेको छ। चौडाइ करिब ७५ से.मी. हुन्छ, जसले कम्मरदेखि खुट्टाको कुर्कुच्चासम्म ढाक्ने गर्छ। परम्परागत रूपमा यो पतासी मिसा लं सँग लगाइन्छ। मिसा लं भनेको कालो रङको लामो बाहुला भएको ब्लाउज हो जसमा पहेँलो, रातो र/वा हरियो रङको थोरै ढाँचा हुन्छ र अगाडि अघिल्ला भागहरू ओभरल्याप गरेर मिलाइन्छ।
जनी भनिने सेतो कपडा पतासीको माथिबाट कम्मरमा बाँधिन्छ जसको चौडाइ करिब आधा मिटर र लम्बाइ १२ कु अर्थात् ५.५ मिटर हुन्छ। यसले पतासीलाई ठाउँमा अड्याउन मद्दत गर्छ।
गाः भनेको गर्मीमा प्रयोग हुने कपासको कपडाबाट बनेको परम्परागत शाल हो भने जाडोका लागि भेडाको ऊनबाट बनेको भेला प्रयोग गरिन्छ। गाःको चौडाइ ३६ से.मी. र लम्बाइ २ मिटर हुन्छ, जसलाई प्रायः बायाँ काँधमा राखिन्छ, कहिलेकाहीँ दायाँ हात खुल्ला राख्दै, कहिलेकाहीँ ढाकेर।
मिसा गाः भन्ने अरू एक प्रकारको गाः हुन्छ, जसको चौडाइ उस्तै भए पनि लम्बाइ ३ मिटर हुन्छ। मिसा गाः लगाउने तरिका फरक हुन्छ । पहिलो पटक लगाउँदा दायाँ हात खुल्ला राखिन्छ, दोस्रो पटक काँध र दायाँ हात पनि ढाकिन्छ।
छिना पतासी सँग लगाइने गहना वा आभूषणमा लुन स्वां, सिर बाँदी, न्यपु सिखा जस्ता टाउकामा लगाइने गहना छन्। कान सजाउन टप र टुकी प्रयोग गरिन्छ। लामो चोटि सजाउन सताफली प्रयोग गरिन्छ।- द नेवारल्याण्ड
अध्यक्ष प्रकाशक तथा सम्पादक
सानुराज डंगोल
सूचना विभाग दर्ता प्रमाण पत्र नं- २३६५/
०७७-७८
