लिस्तीकोटको भगवान चैत्य: इतिहास, आस्था र पुनर्जागरणको कथा
रविन्द्र श्रेष्ठ (चौतारा)
काठमाडौं ,बैशाख ८। सिन्धुपाल्चोकको भोटेकोशी गाउँपालिका – १ लिस्तीकोटमा अवस्थित भगवान चैत्य केवल एउटा धार्मिक स्मारक मात्र होइन, इतिहास, आस्था र संघर्षको जीवित साक्षी बनेर उभिएको छ।
स्थानीय जनविश्वास अनुसार, यसै चैत्यको नमूनाबाट प्रेरित भएर काठमाडौंस्थित बौद्धनाथ स्तूप निर्माण गरिएको हो। यद्यपि यसको ठोस प्रमाण नभए पनि पुस्तौंदेखि चल्दै आएको यो विश्वासले यसको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक गरिमालाई अझ उचाइ दिएको छ।
इतिहासका पानामा फर्केर हेर्दा, प्रताप मल्ल को शासनकालमा नेपाल तिब्बतबीच मुद्रा सम्बन्धी विवाद चुलिँदा युद्ध भएको थियो। सोही क्रममा तिब्बती पक्षले यस चैत्यमा रहेका बहुमूल्य सामग्री लुट्नुका साथै संरचनामा समेत क्षति पुर्याएको उल्लेख पाइन्छ।
तर, काजी भीम मल्लको नेतृत्वमा नेपालले युद्ध जितेपछि प्रताप मल्लले करिब ३ सय ५४ वर्षअघि यस चैत्यको पुनर्निर्माण गराएका थिए। यो तथ्य यहाँ रहेको भुजिमोल नेवारी लिपिको शिलापत्रमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ, जसले यसको ऐतिहासिक विश्वसनीयता थप मजबुत बनाउँछ।
लिस्तीमाई मन्दिरबाट करिब तीन सय मिटर दूरीमा रहेको यो चैत्य हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बी दुवैका लागि समान आस्थाको केन्द्र रहँदै आएको छ। यसको स्थापना कहिले भएको हो भन्ने स्पष्ट प्रमाण नभए पनि, शिलापत्रमा उल्लेखित नेपाल संवत् ७९४ ले त्यस समयमा यसको मर्मत वा जिर्णोद्धार भएको संकेत गर्छ। यस आधारमा यसको मूल निर्माण लिच्छवि काल मै भएको अनुमान गरिएको छ।
समयसँगै विभिन्न विपत्तिहरू झेलेको यस चैत्यको पुनर्निर्माण पटक पटक गरिएको छ। प्राप्त विवरण अनुसार, २०४४ सालयता हालसम्म कम्तीमा तीन पटक यसको पुनर्निर्माण भइसकेको छ। पर्यटन तथा संस्कृति मन्त्रालय तथा पुरातत्व विभाग ले यसको संरक्षणमा भूमिका खेलेका छन्, जसअन्तर्गत पुरातत्व विभागले दुई पटक पुनर्निर्माण सम्पन्न गरेको बताइन्छ।
२०७२ सालको विनाशकारी नेपाल भूकम्प २०१५ ले चैत्यमा गम्भीर क्षति पुर्याएपछि २०७५ सालमा पुनः निर्माण गरी यसको पुरानो स्वरूप जोगाउने प्रयास गरिएको थियो।
आज भगवान चैत्य केवल ढुङ्गा र इँटाले बनेको संरचना मात्र होइन यो समयसँग जुध्दै बाँचिरहेको इतिहास हो, जहाँ आस्था, पहिचान र पुनर्जागरणको कथा एकसाथ गुन्जिरहेको छ।तस्बिर: असिम श्रेष्ठ/ माेहन श्रेष्ठ
लेखक रविन्द्र श्रेष्ठ सिन्धु युनेस्कोका अध्यक्ष हुन्।
